“Amerikan sinemasının en büyük handikapı ahlaki dar kafalılığı... Oysa biliyoruz ki hepimizin zaafları, itiraf edemediği arzuları, gizli özlemleri, hayal kırıklıkları var. Yaşam zaten bunlardan oluşur. Seyirci yapımcıların hayal ettiği kadar dar görüşlü değildir. O, karşısında gerçek insanların yaşadığı gerçek yaşamları görmek ister. Çıplak, umutsuz, ağırbaşlı ve öldürücü yaşamlar... Ben filmlerimi insancıl çatışmaların kalın ve kaba kumaşından yapmak istiyorum. Çünkü sırf aynı nitelikte birbirine benzer filmler yapmak, sinemayı yakında bir sosis imalathanesinden farksız hale getirecek.”

“Teknik konusunda ne mi düşünüyorum? Bu, fark ettirmeden kullanılması gereken bir dil bilgisidir. Göze çarpmak üzere kullanılan teknikten nefret ederim… Gerçek teknik tam bir doğallıktan ortaya çıkmalı, olaya uygun düşmelidir. Bir kaydırma veya omuz çekimi gerçek bir nedene dayanıyorsa geçerlidir; bu dilbilgisinin alfabesidir.”

“Tiyatro ancak araçlar sağlar; tiyatro eksiktir, çoğu zaman da yapaydır. Sinema sınırsızdır ve sinemada hayat olduğu gibi gösterilebilir.”

“Hayat yeniden kurulmaz, yakalanır. Gerçekçi filmler ancak olayın geçtiği yerlerde çevrilebilir. Greed (Hırs) böyle bir çalışmaydı, bir sahnesi bile stüdyoda çevrilmedi. Ama insan her zaman kendisinin tek efendisi değildir. Yapımcı buyruk verir. Yapımcı her şeye rağmen kendisine değerli bir film verilmesini istiyorsa, giderleri geniş tutmalıdır. Sonunda da hiçbir zaman zararlı çıkmaz.”

“Sinemada gerçeği yaratmak çok güçtür. Çok yönetmen var; ama gerçeği farstan ayırmak yeteneğinde olanların sayısı az.” 

“Benim için sinema, büyük bir konuyu görsel bir biçimde anlatmaktır. Öyle ki, seyirci tam anlamıyla gerçeğin karşısında olduğunu hissetmelidir. Tıpkı Charles Dickens, Guy de Maupassant ve Emile Zola’nın, hayatı romanlarında yansıtmaları gibi.”

“Ben sinemada kirli yönüyle, karamsarlığıyla, şiddetiyle, şehvetiyle hep gerçek hayatı, bir de –tuhaf bir karşıtlık– bütün bu kötümser, yıkıcı etkilerin ortasında saflığı göstermek istedim ve istiyorum.”

“Sergio Leone ilk postmodern yönetmendir.” Jean Baudrillard

“Onu bütün filmlerimde göstermek isterim; bir asi, bir haydut olan suçluyu; boyun eğmek istemediği için bizzat boyun eğdirici olup çıkan insanı…”

“Dublaj odasına dinsel bir törene gidercesine girerim. Film yapmanın mutluluk veren bir uğraş olduğu düşüncesindeyim.”

“Sosyalizm fikir olarak iyi ama insan kötü.”

“Ben bir karamsarım. Amerikan Western'lerinde kahramanlar çirkin bir biçimde arka fonda ölürler. Benim filmlerimde önde ölürler. Hem de en güzel biçimde.”

“Yönetmen olmak isteyenlere çok çizgi roman okumalarını öneririm. Sık sık televizyon izleyin ve her şeyden önce sinemanın yalnızca ‘seçkinler’, diğer sinema yapımcıları ve huysuz eleştirmenler için olmadığını kafanıza koyun. Başarılı bir film toplumun her kesimine seslenebilen bir filmdir.”

“İç savaş (Amerikan İç Savaşı) bana göre saçma, aptalca bir şey. Bu savaşı haklı çıkartacak bir neden yok.”

(…) “sinemanın demokrasi uygulamalarından daha somut şeyler ortaya koyduğu yadsınamaz. Easy Rider (Denis Hopper), Taxi Driver (Martin Scorsese), Scarface (Howard Hawks), Rio Bravo (Howard Hawks) gibi yapıtlara bakın. John Ford’un uçsuz bucaksız alan görüntülerini, Martin Scorsese’nin klostrofobik metropol sahnelerini aynı ölçüde severim. Sosyolojik olguları benimsiyorum; ancak ‘masallar’ da beni çok etkiliyor. Özellikle karanlık yanları ile…”

“Mülkiyet ve teknolojik ilerleme birbirleriyle sımsıkı bağlıdırlar ve durmadan, yeniden yeniden şiddet üretirler. Amerika barışçı, demokratik bir yerleşim sonucunda değil, şiddet ve ölümle kuruldu.”

(Once Upon a Time in America - Bir Zamanlar Amerika’da hakkında) “Bir geri dönüşle biten belki de ilk filmdir bu; çünkü Taşkafa (Robert de Niro) esrarın etkisiyle (o andan itibaren), geleceği düşlemiş olabilir. Her şey tümüyle fantezi dünyasına bir yolculuk olmuş olabilir.”

“Once Upon a Time in America”, kuşkusuz benim en iyi filmim. Bu filmi gerçekleştirdiğim için mutluyum. Çekim süresince büyük bir gerilim yaşadım. Ancak, bu her zaman böyledir. Film çekmek berbat bir iştir. Bitirmiş olmak ise olağanüstü bir doyum getirir.”

(Clint Eastwood’un oyunculuğu hakkında) “Clint Eastwood’un iki yüzü vardır: biri purolu, biri purosuz.”

“Benim kuşağımdan her Avrupalının ilk aşkı, bize Hollywood’u veren Amerika, epik western; caz ve gangsterlerin debdebeli, gözüpek ve acıklı eylemleriydi. Bunlar, bizim hayatımız içindeki yaşantıları, yüzler ve kahramanlıklardı; bir sinemanın içinde uzun saatler boyunca düşüncemizi ve yaşantımızı etkileyen, kitle-medyasının çok çok ötelerine taşan, gerçekten önemli izlenimlerdi. İşte ben, bu mitosu tekrar canlandırmak amacıyla, bu eski mi eski ve maalesef artık çok uzakta kalmış dünya ile teması yeniden sağlamak istiyorum.”

“Western ölmedi. Ne dün ne de bugün. Gerçekten ölen sinemanın kendisi. Belki de gangster filmleri, westernin karşıtı olarak, sosyolojik gerçeğin profesörleri tarafından iliklerine kadar tüketilmemiş olmanın o ayrıcalığının tadını yaşıyorlar.”

“Çektiğim her film hayatımdan bir on yıl çalıyor. Ama Bir Zamanlar Amerika’da, sanırım on yıldan daha fazlasını çaldı.”

Referanslar: Göstermenin Sorumluluğu (Artun Yeres), Şiddetin Mitolojisi, IMDb, Ekşi Sözlük.

 “Ben geleneklerden değil, içinde yaşadıklarımdan ve çevremden; değişmiş olandan değil, hareket eden ve canlanan, benim de doğrulayabileceğim şeylerden esinlenirim.”

“Film yapmak sinirleri mahveden bir iştir ve belli bir noktaya geldiğinizde aileniz, duygularınız ve özel hayatınız dahil, başka her şey ikinci planda kalır.”

“Filmlerini ille de didaktik olması gerektiği yolunda genel bir kanı var. Oysa bu rahiplerle öğretmenlerin işi, yönetmenlerin değil.”

“…insanlara bir şeyler vermek ve onları bir yere götürmek için film yapıyorum. Dolayısıyla sezgi dünyasına mı, yoksa zeka dünyasına mı taşınmış olmaları önemsizdir.”

“Sanırım filmleri hırsım sayesinde yapıyorum. Gerçekte herkes kendisi için film yapar. Film kötü bir araç değil. Edebiyattan daha ilkel bir araç ama hikaye anlatmak istediğiniz sürece kötü değil ve ben de ara sıra hikaye anlatmak istiyorum.”

“Antik dramların konuları, Dostoyevski’nin, Albert Camus’nün konuları çok ilgimi çekiyor. En ilkel duygulardan, bizleri ayıran değil, birleştiren duygulardan söz ediyorum. Biraz demode ama sinemayı hümanist bir sanat olarak tanımlayabilirim.”

“Cesur yönetmenler olduğu sürece, onlar için seyirci de olacaktır.”

“Film, sırf film yapmış olmak için yapılmamalı. En büyük günah budur.”

“Bir filmde bir komünist, bir faşist ve bir monarşi yanlısını biraraya getirirseniz, birbirlerini hiç anlayamazlar. Ama ölüm korkusu ya da aşkı anlatırsanız, bunu herkes anlar.”

“Sinema hiçbir şeyi değiştiremez; ama insanların birçok şeyi anlamalarını sağlar. Dünyayı değiştirecek olan şey filmler değil, o filmleri izleyen insanlardır.”

Kieslowski, Jean-Louis Trintignant ve Iréne Jakob; Three Colors: Red'in setinde

“Düşle gerçek arasındaki sınırın nerede olduğunu bilmiyorum; hayat bazen anlamsızdır, bazen de harika.”

“Evrensel öykü ve temaları anlatmak istiyorum; ama özel hayattan parçalar kullanarak…”

“…gerçek, somut (…) şeylerle sınırlı kalarak da manevi bir şeyler anlatmak mümkündür. Beni en çok ilgilendiren de bu: ‘Gizli olanı nasıl gösterebilir, kendimizden ve başkalarından gizlediklerimizi nasıl ortaya çıkarabiliriz?’ Bu, insanlığın başlangıcından beri sorulan bir sorudur; çünkü tatmin edici, kesin bir yanıtı yoktur.”

(“Üç Renk: Mavi” hakkında) “Aslında sevgi ve özgürlük birbirine aykırı anlamlar içeriyor. Eğer birisi severse, birinin özgürlüğünü kısıtlar. Bir kadını severseniz, hayatınızı yaşar ve bilmediğiniz yönlerinizi sevdiğiniz kadının gözünden öğrenirsiniz. Özgürlüğü kısıtlayan birçok örnek var: bir köpek, bir araba, bir televizyon… filozofi yapmak istemiyorum ancak bu örneklerle insanlar özgürlük fikrini düşünmeye başlayabilirler. İşte bizim yapmak istediğimiz şeyin hikayesi de bu.”

(Mesleğinin ilk yıllarına dair) “Hiç kimsenin asistanı olmak istemezdim; fakat Ken Loach’a kahve bile yapabilirdim.”

“Ben Lenin’in sinemanın sanatların en güçlüsü olduğu savını reddediyorum. Onun sözünü ettiği sinema değil, propaganda aracıdır.”

“Bana niçin film yaptığım sorulursa, ‘Konuşmak, kendimi açıklamak için…’ diye yanıtlarım. İnsanların benimle iletişim kurma istekleri varsa, bunu boşa çıkarmayacak ilginç şeyler sunmalıyım anlara.”

“Politika ve politikacılar sinirimi bozuyor… Bir insanın komünist ya da Dayanışma yanlısı olmasından, dinsiz ya da dindar olmasından daha önemli şeyler bulunduğunu fark ettim: aşk, ölüm, yalnızlık, nefret, kaygı gibi. Bunlar pek sözünü etmediğimiz ama birlikte yaşadığımız, hayatımıza yön veren şeyler…”

“Zaman zaman yaşama tarafsız bir gözle bakmalısınız. Amacınıza ulaşıp ulaşmadığınızı hemen anlayamazsınız. Elde ettiklerinizi yitirince, nelere sahip olduğunuzu fark edersiniz.”

“Film bir şeyler elde etmek, bir şeyler başarmak anlamına geliyorsa -bu en azından benim için geçerli- bu, birisi filmde kendinden bir şeyler bulabildiğinde gerçekleşir.”

“Kardeşlik ancak biz ancak uğrunda çaba gösterirsek mümkün olabilir. Bence eşitlik ulaşılmaz bir durum. Özgürlüğe gelince… Sanırım insanların çoğu ondan korkuyor.” (…) Biz bu üç fikre yakından göz attık. Günlük hayatta ne gibi bir işlevleri olduğunu düşündük. Bu fikirler insan doğasına aykırı. Onları birer ideal olarak kabul ediyoruz; ama pratikte böyle bir şeye kalkışırsanız, bunları yaşamanın mümkün olmadığını anlarsınız.”

“İnsanlar hep aynı; yani umutsuz, yaşama uyum sağlayamayan aşk acıları içinde kıvranan ve hepsi aynı şekilde doğan ve ölen yaratıklar…”

“Sinemadan bıktım, artık yapamıyorum. Film çevirmek benim için çok ağır bir stres, sağladığı tatminle ters orantılı, çok pahalı bir zevk… Genç yönetmenlere seminerler vereceğim, senaryolar yazacağım. Yaşayacağım işte!”

EK;

Krzysztof Kieslowski’nin Filmlerinden Seçmeler ve Ödüllerinden Bazıları:

1966 The Office – Ofis

1966 Tramvay

1969 Z Miatsa Lodzi – Lodz Kentinde

1971 Fabryka – Fabrika

1975 Personel (İlk uzun metrajlı filmi; Mannheim-Heidelberg Uluslararası Film Festivali Büyük Ödülü)

1975 Curriculum Vitae

1976 Blizna – Yara

1978 Siedem kobiet w roznym wieku – Farklı Yaşlarda 7 Kadın

1979 Amator / Vamera Buff – Amatör (Moskova Uluslararası Film Festivali Büyük Ödülü ve Fibresci)

1981 Krotki dzien pracy – Konuşan Kafalar

1982 Przypadek / Blind Chance – Kör Talih

1985 Bez Konca / No End – Sonsuz

1987 Dekalog the Ten Commendments

1987 Krotki film o zabijaniu / A Short Film About Killing – Öldürme Üzerine Kısa Bir Film (Cannes Film Festivali Fibresci ve Jüri Özel Ödülü)

1988 Krotki film o milosci / A Short Film About Love – Aşk Üzerine Kısa Bir Film

1991 La Double vie de Veronique / The Double Life of Veronique – Veronique’in Çifte Yaşamı (Cannes Film Festivali Fibresci ve Kiliseler Birliği Ödülleri)

1993 Trois coleurs: bleu / Three Colors: Blue – Üç Renk: Mavi (Venedik Film Festivali Altın Aslan Ödülü)

1994 Trois coleurs: blanc / Three Colors: White – Üç Renk: Beyaz (Berlin Film Festivali Yönetmen Ödülü)

1994 Trois coleurs: rouge / Three Colors: Red – Üç Renk: Kırmızı

Çalıştığı oyunculardan bazıları: Grazyna Szapolowska, Maria Pakulnis, Miroslaw Baka, Krzysztof Globisz, Grazyna Szapolowska, Olaf Zubaszenko, Juliette Binoche, Halina Gryglaszewska, Zbigniew Zamachowski, Iréne Jakob, Julie Delpy, Benoît Régent, Jean-Louise Trintignant…

Referanslar: Göstermenin Sorumluluğu (Artun Yeres), Sinema Merkez, IMDb, Ekşi Sözlük.

                "...neden ünlü olduğumu hep merak edeceğim; çünkü hemen hemen kimse benim filmlerimi izlemez." Jean-Luc Godard

“Roman biçiminde denemeler ya da deneme biçiminde romanlar yaparım. Ama onları yazmak yerine filmleştiririm.”

Yaşamda ve sinemada: Anna Karina ve Jean-Luc Godard

“Bugün bile, yapılması gerektiği gibi bir film yapmak, benim için, yaşamak istediğim gibi bir hayat yaşamaktan daha kolay... Eğer yaşamaya hakkım olduğuna inandığım hayatı yaşayabilseydim; film ya da sanatla uğraşacağımı düşünmüyorum.”

“Çölde küçük taşlar toplayan amcam Théodore Monod gibi ben de cümle parçacıklarıyla, cümleciklerle, teoremlerle ilgiliyim... Jacques Derrida bir blok alıyor ve onu söküyordu. Bense tersini yapıyorum, bulmacalar düzüyorum. Artemis'in ayağı, onu şuraya koyuyorum, bakıyorum olmamış. Sonra onu Raymond Chandler'a yapıştırıyorum ve diyorum ki kendime, hah işte, burada bir yasa olabilir.”

“%10’un bir parçası olarak o sinirli ve ciddi görünüşünün arkasında yatan büyülü sinema dünyasında yaşamak isterdim.”

Pierrot le fou; Jean-Paul Belmondo ve Anna Karina

“Sinema, sanat ile yaşam arası bir şeydir. Resim ve edebiyattan farklı olarak hem yaşamı verir hem de yaşamdan alır. Ben filmlerimde bunu uygulamaya çalıştım.”

(Robert Bresson hakkında) “Sinemanın spektaküler bir şey olduğunu bana öğreten odur ama aynı zamanda ahlaki ve metafizik bir yönü olduğunu da, ki bu bir üslup ve özgünlük meselesiydi.”

“Artık sadece iletişim araçları var, iletişimin kendisi yok.”

Une femme est une femme; Jean-Claude Brialy, Jean-Paul Belmondo ve Anna Karina

“Bir bilinç haline gelmek patlamaktır ve bu patlamada da acı vardır."

“Yığınla genç sinemacıyı etkilediğim ileri sürülüyor. Dahası bir Jean-Luc Godard stilinden söz ediliyor. Bence Godard’ın stili, bir stilinin olmamasıdır. Ben sadece filmler yapmak istiyorum, hepsi bu.”

Alphaville; Anna Karina ve Eddie Constantine

“Filmler saniyede 24 kere gerçeğin ta kendisidir." (Le Petit soldat filminden)

“Sinemacı Freudyen anlamda bir ‘değişim bölgesi’ne sahiptir. Çeşitli eğilimleri vardır. Yeteneklidir. Bir büyücü gibi sözleri bedeniyle nakleder… Sinema bir cadıdır. Ortaçağ’daki gibi yakılamaz. O halde yüceltilmelidir.”

“Film; kendini alıcı karşısında doğrulamak isteyen birinin özel günlüğü, not defteri ya da tek başına konuşmasıdır.”

“İnsan bir kitapla şok olmaz. Buna karşılık sinemada şok yaşanır.”

“Nicholas Ray, sinemadır.”

“Her Fransız aslında iki meslek icra eder. Kendi mesleği ve film eleştirmenliği.”

Vivre sa vie: Film en douze tableaux; Anna Karina ve Sady Rebbot

“Sinema ne sanattır ne de hayatın kendisi; ikisinin ortasında bir şeydir.”

“Kimi insanlar sokakta yürürken etrafı bakıp gözlemler, kimileri ise önüne bakar ve başını kaldırdığında birdenbire mühim bir şeyler görüverir; bunu sinemaya uyarlarsak, ben ikinci türden bir yönetmenim.”

“Ben kapıları açmayı severim, o kadar!”

“Sinema uygulamadan kurama giden bir tablodur.”

“Kitaplar sabah vakti yazdıklarımız, filmler de akşam vakti hayal ettiklerimizdir.”

“Sesli sinemayla birlikte, görmeyi, düşünmeyi, hayal kurmayı da bir yana itmek gerekti. Sesli sinemanın bütün büyük filmleri sessizdir. Öyleyse, örnek olarak sessiz filmler alınmalı ve bunların sesli sinema döneminde ne hale geldiklerine bakılmalı.”

Masculin, féminin; Jean-Pierre Leaud ve Chantal Goya

“Aşksız film olmaz… Sinema her şeyden önce onu yapanların bu sanata derin bir aşkla bağlanmalarıyla yürüyor. Televizyon ise bir çeşit mecburiyet gibi.”

“Sinema Habil, televizyon ise Kabil diyebilirim.”

“Görüntülere ses katmadığı için halk tarafından sevilen sessiz sinema çok güçlüydü. Endüstri, bilinçaltı korkuya kapıldı ve filmler sesli yapılmaya başlandı.”

“Adlarla çok ilgiliyim. Neden acaba Amerikalılar kendilerini bütün bir kıtanın adıyla adlandırırlar mesela? Amerikalı, bu hukukî bir ad, ama topraktan gelmiyor. Büyük handikapları ve bugünkü o karmaşık suçları işte budur. Ayakları toprağa basmıyor. İşte belki burundan konuşmalarının nedeni de bu.”

“Doğru sayılan değerlerin yanlış, yanlış sayılanların da doğru olduğu ileri sürüldü… Ama bugün ne doğru var ne de yanlış ve her şey zorlaştıkça zorlaştı… Evet, giderek daha fazla şey gösteriliyor, ama giderek daha az şey görmekteyiz.”

Le Mépris; Brigitte Bardot ve Jack Palance

“Sinemada pek istediğimi yaptığımı söyleyemem. Belki 20 kez yapabildim.”

“Düşünmüyoruz, düşünülüyoruz… Kendimize ait bir şeyimiz yok. Bakmıyoruz, şeyler tarafından bakılıyoruz. Bakışlarımız yönlendiriliyor, belki düşüncemiz de.”

(Dziga Vertov Grubu’nu hayata geçirdiği yıllarda) “Şimdi siyasal mücadeleye bilinçli bir şekilde katılan bir sinema yapmak istiyorum. Önceleri soldaydım ama sağ noktadan hareket ediyordum. Bir burjuvaydım, bireyciydim. Sonradan duygusal olarak sola yaklaştım ve köklü, devrimci, parlamento dışı solu seçmeye karar verdim. Tabii bunun bütün çelişkilerini taşıyarak… Sinemada sürekli olarak hiç yapılmayanı yapmaya çalıştım. Hatta düzenin içindeyken bile. Şimdi ‘yapılmayanı’ devrimci mücadele ile birleştirmeye çalışıyorum.”

Bande à part; Anna Karina ve Daniéle Girard

“Yirmili yaşlarda sayısız film yaptım; ama bunları kimse görmedi. Çünkü bunları çekmedim. Benim zihnimde kaldılar. Bugün bu yapmadıklarımı da yaptıklarımın yanında sunabilmeyi isterdim.”

“Montaj hiç varolmadı. Hayatı akışa hiç geçiremedi, çok ender istisnalar dışında -tıpkı evrimde olduğu gibi. Arthur Rimbaud ile Stephen Mallarmé gerçek montajcılardı. Sinema bunu yapmayı başaramadı. Yine de, çocukça niyetleri vardı ama paranın kötü kullanımı yüzünden bunlar çok çabuk yozlaşıp gittiler. Sinemanın binde biri yine de kurtarılabilir. Diyelim ki bu sulardan kurtarılmış Musa olsun.”

“Burjuva sinemacılar gerçeğin yansımalarına odaklanırlar, biz ise bu yansımanın gerçekliği ile ilgileniyoruz.”

“Hikaye anlatmakta iyi olanlar Amerikalılardır, Fransızlar değil. Flaubert ve Proust hikaye anlatamazlar. Onların yaptıkları başka bir şeydir.”

A bout de souffle; Jean-Paul Belmondo ve Jean Seberg

(A bout de souffle - Serseri Aşıklar hakkında) “Çekim süresince konuyu aradım; sonunda ilgimi Jean-Paul Belmondo üzerinde topladım. Jean-Paul Belmondo’yu, arkasında ne bulunduğunun anlaşılabilmesi için, çekiminin yapılması gereken bir blok olarak gördüm.” “İlk sahneyi yazmıştım (Jean Seberg, Champs-Elysees Bulvarı üzerinde), gerisi için her sahneyle ilgili bir sürü notum vardı.” “Akşam yazıyor, ertesi gün çekim yapıyordum.” “Serseri Aşıklar bir öyküdür, bir konu değil. Konu, basit ve belirsiz bir şeydir, yirmi saniyede açıklanabilecek bir şey: intikam ve zevk gibi… Öyküyü ise yirmi dakikada açıklayabilirsiniz.” “Serseri Aşıklar yanlış anlaşıldı. Birçok etkenin üst üste gelmesi sayesinde, seyirci tarafından gereğinden çok beğenildi. Bugün (1962) yapılsaydı, Serseri Aşıklar böyle başarılı olamazdı.” “Bir süre sonra farkına vardım ki Serseri Aşıklar hiç de benim düşündüğüm şey değil. Ben (…) gerçekçi film yaptığımı sanıyordum; oysa bu filmin gerçekçilikle bir ilgisi yoktu.”

Week End

“Bir zamanlar Alfred Hitchcock ya da Roberto Rosselini'nin bir Chateaubriand'a denk olduğu düşünülürdü... Ben hiçbir zaman yazmayı beceremedim -bu bir romanın ilk cümlesi olsa bile. İşte bu yüzden Gallimard'da kitapları çıkan Alexandre Astruc ile Eric Rohmer'e karşı o zamanlar büyük bir hayranlığım vardı. Matematikçi Laurent Schwartz bir hiç olduğu tek bir nokta dışında her noktasında sonsuz olan bir eğri tasarlamıştı. Hiç olan nokta, işte, sinemadır. Öteki noktalarsa, edebiyat. Ama ikisi de aynı eğri üzerindeler. Ayrıca uzlaşmanın dostla değil düşmanla yapılacağını da söylemek isterim…”

“Hiroshima mon amour’u (Hiroşima Sevgilim, Alain Resnais) ‘William Faulkner artı Stravinsky’ olarak tanımlayabilirsiniz.”

Referanslar: Göstermenin Sorumluluğu (Artun Yeres), Akşam Gazetesi Sinema Eki, IMDb, Ekşi Sözlük ve muhtelif siteler. 

İktidar Tandanslı Bir Okuma

Liberal sistemdeki suçlu ve kurban diyalektiği üzerine inşa edilmiş bir hiciv örneği olan A Clockwork Orange (1971, Otomatik Portakal), suçun orijinine inmek yerine sonuçlarını irdeliyor, eleştiri oklarını liberal düzene fırlatıyor. Modern dünyayı oluşturan dinamiklere (liberal, lümpen, kurulu düzene hizmet eden entelektüel tiplemesi, iktidar birey ilişkisi/çatışması, devlet erki ve hükümet mekanizmalarının tek tip birey yaratma uğraşlarının sonuçları, suç ve ceza, suçlu eğitiminin etiği, aile yaşamı…) sert ve eleştirel bir bakış atan A Clockwork Orange; fütüristik bir öngörü, pesimist bir yorum denemesi, sosyolojik bir saptama, olasılıkla kendi türünün başyapıtı. Bütün büyük yapıtlar gibi bir başkasına değil yalnızca kendisine benziyor.

Alex’in suç şebekesi sınıfsal olarak burjuva ve proleter ayırt etmeden önüne çıkan her şeyi yok etme psikolojisi içinde olan, (Söz konusu yıkıcı eğilim, kült roman “American Psycho”nun başkarakteri için de geçerli.) kendine has bir altdil ya da argo icat etmiş öznelerden oluşuyor. Yürürlükteki dilden sıyrılma çabaları düzen karşıtı eğilimlerinin bir dışavurumu, anarşistçe bir tavır. Aralarındaki egemenlik hesaplaşmasının bu küçük cemaati birbirinden kopardığına tanık oluyoruz. Bu cemaatin dağılması çok sonra iktidarın bekçileriyle -artık yalnız ve çaresiz bir birey konumuna düşen- Alex’i karşı karşıya getiriyor kaçınılmaz olarak. Başta pek de özdeşleşemeyeceğimiz saldırgan ve yıkıcı bir porte çizen Alex ile bu noktadan sonra özdeşleşmek (Stanley Kubrick’in mesafeli/soğukkanlı duruşu buna pek imkân tanımaz oysa.) durumunda kalıyoruz. Bu özdeşleşme A Clockwork Orange’ın aşağı yukarı finaline denk gelen kısmında gerçekleşiyor. Yani Alex başka çaresi kalmadığı için kendini iktidarın şefkatli (!) kollarına teslim ettiğinde, daha doğrusu iktidarın bekçileri/düzenin koruyucuları Alex’i kendi dünyasına aldığında.

Alex'in (Malcolm McDowell) beyni yıkanmak üzere...

Alex’i sindirme/asimile etme politikaları öncelikle eğitimci erkânın buyurgan/tepeden inmeci müdürünün ajitasyonlarıyla başlıyor. Herhangi olumlu bir sonuç doğurmayan bu girişimin ardından hapishane erkinin uygulamaları kendini gösteriyor. Kitab-ı Mukaddes eğitimi alan Alex kitabı kendine göre yorumlamakta geç kalmıyor. İşkence ritüelini andıran malum denemelerden sonra yavaş yavaş beyninin ele geçirilmeye başladığına tanık olsak da kolay kolay teslim etmiyor kendini Alex. Ta ki direnme odaklarını tükettiğinde yapacak bir şeyi kalmadığını anlıyor. Özellikle tektipleştirmenin boyutlarına getirdiği yaklaşım ve bunu analiz etme biçimi A Clockwork Orange’ı evrensel statüye konumlandırıyor.

Alex hiç beklemediği bir şeyle karşılaşıyor...

Her çağın egemen düşünce sistemi kaynağını devlet otoritesinin örgütlenme modelinden alır. Devlet erki bürokratik araçlarını devreye sokarak bireyleri gereğinde yumuşatır, biçimlendirir, onlara çekidüzen verir. Düşünme biçimine/ideolojisine ters düşen mikropları sterilize eder, genel kamu huzurunu bozan girişimlerin önüne geçer. Varlığını tehdit eden oluşumlar üzerinde baskı mekanizmaları geliştirir. Farklı olanı –ötekini- kendi amaçları ve istekleri doğrultusunda asimile eder. Gerektiğinde şiddet kullanmaktan imtina etmez.

A Clockwork Orange’ın kesin ve net bir biçimde sorduğu sorular/çağrıştırdığı konular işte bu aşamada yüzeye çıkıyor. Ait olduğu sosyal sınıf gözetilmeksizin toplumu oluşturan ya da toplum dışındaki öznelerin düşünme kalıplarına, benimsemiş bulundukları kimliklerine dış ve kontrol edici bir tahakküm/müdahale gerekli midir? Bu tür bir müdahale nasıl sonuçlar doğurabilir? Dışarıdan müdahaleye maruz kalan bireyler ne kadar özgür olabilirler? Bu ve buna benzer uygulamalar devlet erkinin asal görevleri arasında kabul edilebilir mi? 
 

Sinemanın yerleşik kalıplarının sınırlarını zorlayan bir sinemacı kimliğinin başat aktörlerinden olan Stanley Kubrick, A Clockwork Orange’da mesafeli duruşunu koruyan bir sosyolog edasına bürünüyor. Şu sözleri onun sinema anlayışını somutlayan birincil bir kaynak olma özelliğini taşıyor: “Filmin çekilmesi kolaydır, asıl zor olan neyin çekileceğidir.” Bu mütevazı sözler Stanley Kubrick’in üslup ve biçimden çok konu ve içerik üzerinde yoğunlaştığını ifşa ediyor. İçeriğe fazlasıyla önem veren bu sinema devi A Clockwork Orange’ın her karesini iktidar sorunsalı üzerinden örüyor. İnsanlığı doğuşundan beri meşgul eden ve onun doğasına ışık tutan en önemli anahtar kelime olan iktidar sorunsalı üzerinden. Fütüristik bir tablo çizen A Clockwork Orange, bu bağlamda totaliter rejimlerin idari/yönetsel nüvelerini sorunsallaştırıyor. İktidarların şu veya bu biçimde varlıklarını sürdürebilmeleri için gerekli gördükleri icraatları bireyin özgürlüğü açısından sorguluyor.

Aşağıdaki yazıyı geçen sene (bkz: Oscar Ödülleri Üzerine) bu vakitler kaleme almıştım. Malum, aynı terane -Oscar tahminleri, kırmızı halı diyalogları vs.- yine gündemde. Buraya da yazmak farz oldu. Rahatsızlık için kusura bakmayınız! Herkese iyi tahminler, iyi seyirler...

sinefil78

Görkemine, alımına ve de çalımına 2. Dünya Savaşı’nın dahi gölge düşüremediği Oscar törenleri 1928’den bu yana aralıksız düzenlenmeye devam ediyor. Objektiflere her daim gülümseyen oyuncuları, adaylık kazandıklarında koltukları kabaran yönetmenleri vb. izleyeceğiz yeniden, ihtimal yine sabaha karşı. Müjde! 2006 Oscar adayları açıklandı. Irak’ta bombalar patlayadursun…

Şaşaalı bir tören hakkında oldukça sert bir giriş yazısı ile başlamamın nedenini birazdan daha iyi anlayacaksınız.

Nicedir Oscar ödülleriyle ilgili yapılan tartışmalar aşağı yukarı şu sorunlar ve tanımlamalar üzerine dayandırılıyor:

Muhafazakâr bir jüri topluluğu

Deneysel ve underground filmlerin dışlanması

Dünyayı anlamaktan uzak filmlere ödüllerin verilmesi

Politik yönü ağır basan filmlerin görmezlikten gelinmesi

Bilimkurgu ve komedi filmlerinin adaylık bile alamaması

Bugün dahi sıfatını kazanmış yönetmenlerin defalarca aday gösterilmelerine karşın (Burada, En İyi Yönetmen kategorisini kastediyorum. Bazılarının Şeref Oscarı’na değer görülmesi ise ağızlarına çalına bir parmak baldan ibaret denebilir, herhalde.) ödüle değer görülmemeleri de sıklıkla dile getirilen bir olgu olarak karşımızda yer alıyor. Kim bu yönetmenler? Birkısmını arz edeyim:

Charlie Chaplin

Alfred Hitchcock

Howard Hawks

Orson Welles

Stanley Kubrick

Robert Altman

John Cassavetes

Arthur Penn

Sidney Lumet